Luther95theses

Na današnji dan, pre tačno pet stotina godina, jedan mladi čovek zakucao je na vrata dvorske crkve u saksonskom gradu Vitenbergu list papira sa gusto odštampanim tekstom na latinskom jeziku.

Okupljeni prolaznici nisu tačno znali o čemu se radi, više su imali neki neodređeni osećaj da je reč o nečem veoma važnom – utisak pojačan slikom oklopljenih konjanika koji su ga brižno čuvali od eventualnih nevolja.

Samo je mali broj ljudi u Nemačkoj – po nekim istoričarima, ne više od deset posto – tada uopšte znao da čita i piše. Latinski je znalo tek nekoliko stotina ljudi – uglavnom poneki monah i univerzitetski profesor. Sam tekst će biti preveden na nemački tek nekoliko godina kasnije, ali je ipak današnji dan ostao u istoriji kao početak.

Devedeset pet teza Martina Lutera označilo je početak onoga što će u istoriji ostati opisano kao Reformacija – kompleksan sklop teoloških, filozofskih, političkih, vojnih i ekonomskih procesa kojima će, u toku narednih sto godina, čitava severna Evropa biti odvojena od Vatikana i oslobođena od vlasti pape.

Protestanti – kako se danas zovu pripadnici različitih denominacija koji slede učenja Lutera i njegovih kolega u drugim zemljama, kao što su Cvingli i Kalvin – su po nekim istoričarima zapravo omogućili savremeni kapitalizam. Da je rimokatolička crkva ostala jedinstvena pitanje je koliko bi se razvila holandska brodogradilišta, nemački rudnici, engleska tekstilna industrija i američke železnice. Da li bi sve to ostalo samo na nivou površnih italijanskih i mističnih španskih scenografija, vitezova koji ratuju sa vetrenjačama i razvratnih Bordžija?

Reformacija je Evropu uvela i u vreme verskih ratova, koji su posebno pogodili baš Luterovu Nemačku, u kojoj su se u narednim vekovima borili za prevlast Francuzi, Austrijanci, Šveđani i Poljaci. Luterovi kritičari imaju običaj da kažu da su njegovih devedeset pet teza možda stvorile nemačku crkvu, ali da su bile na ivici toga da unište nemačku naciju, deleći je beznadežno na katoličke državice na jugu i one protestantske, na severu. Da je nemačka nacija konačno stvorena, Nemci više mogu da zahvale Napoleonu i Bizmarku, nego Luteru.

Reformacija je, takođe, na katoličkom jugu i istoku stvorila i tzv. Protivreformaciju – duhovni i politički pokret koji je Evropu želeo da vrati u vreme starog poretka i u tom cilju proganjao – a tada je to najčešće značilo spaljivanje na lomači – sve koji su makar malo ličili na jeretike, od atlantskih obala Portugalije do istočnih granica Poljske.

Legende, pomalo zamućene u magli proteklih pet vekova, kažu da je sve počelo od jednog kanala koji je trebalo da spreči poplave u Hamburgu. Gradski oci nisu nikada imali dovoljno para da ga prokopaju, žetve su propadale, a istovremeno su tone zlata odlazile u Rim. I kada je zlato u pitanju, lako je bilo naći ambicioznog sveštenika koji bi ekonomsku pobunu opravdao dubokim teološkim razlozima.

Uprkos ovom pomalo ciničnom obrazloženju i sopstvenoj, duboko konzervativnoj, strukturi ličnosti, Martin Luter je ostavio dubok, mogli bismo reći neizbrisiv, trag u vremenu. Bibliju je preveo sa originalnog grčkog na nemački i njen sadržaj učinio dostupnim mnogo širem krugu ljudi. Od Biblije na nemačkom do nemačke crkve bio je samo mali korak. Njegov primer, iz na prvi pogled drugačijih razloga, sledio je i Henri Osmi u Engleskoj. Internacionalizam Vatikana zamenjen je nacionalizmom nacionalnih crkava.

Luter je, pored toga, razbio još jednu vekovnu dogmu rimokatoličke crkve: onu o celibatu sveštenika. Da bi mogao da oženi svoju izabranicu, Katarinu fon Bora, inače monahinju u benediktinskom manastiru u Breni, morao je da je prethodno otme. Taj zadatak na sebe je uzeo verni prijatelj, većnik u skupštini grada Torgau i promućurni trgovac haringama, koji je nevestu prošvercovao u buretu iz kojeg su haringe prethodno isporučene manastiru.

Na primedbe svojih sledbenika da bi ženidba sveštenika značila skandal, Luter je rekao: „Moj brak će obradovati mog oca, naljutiti papu, nasmejati anđele i rasplakati đavole.“ Martinov izbor pokazao se mudrim: Katarina mu nije izrodila samo šestoro dece za dvadeset jednu godinu zajedničkog života, bila mu je isto tako i veran prijatelj, mudar savetnik i pouzdan oslonac.

Ima i onih koji tvrde da je Luter bio izraziti antisemita i da predstavlja jednu od duhovnih preteča kasnijeg nemačkog antisemitizma koji je svoj vrhunac imao u Holokaustu, sredinom prošlog veka. Ta ocena je, čini nam se, ipak preterana. Nemački antisemitizam ima korene još iz vremena velikih epidemija kuge, u četrnaestom veku i Luter se u odnosu na Jevreje ponašao, otprilike, kao i svaki drugi Nemac svog vremena: rezervisano, sa netrpeljivošću ponekad, ali bez otvorene mržnje.

Kako je dečak iz siromašne porodice – Martin Luter je bio jedno od devetoro dece rudara – uspeo da izbegne obrazac života koji mu je bio gotovo suđen, neizbežan za vreme, prostor i društveni kontekst u kojem je živeo, i da postane lider jedne duhovne revolucije koja se kasnije pretvorila i u svetovnu?

Da li je to bila ambicija njegovog oca, koji je svoj rudarski posao dopunjavao prihodima sa strane, pa je tako uštedeo nešto para da ga pošalje na školovanje? Ili njegova sopstvena ambicija, koja ga je, od neuspešnog studenta i putujućeg prodavca knjiga dovela do doktora teologije i pobunjeničkog propovednika? Ili interesi brodovlasnika iz Hamburga kojima je bio potreban harizmatični lik kojem bi mase verovale i sledile ga? Ili prijateljstvo sa saksonskim vojvodom, onim čiji su ga oklopljeni konjanici tog dana u Vitenbergu zaštitili da ne ode na lomaču kao jeretik?

Današnji tekst sa našeg bloga „Ideologija i sila – status kvo i promene“ bavi se svim ovim pitanjima pomalo, u pokušaju da postavi prostu jednačinu: nijedna ideologija ne može da uspe bez sile, baš kao što nijedna sila ne može da uspe bez ideologije.

I Martin Luter, od čijeg će arogantnog, mesijanskog, mudrog, hrabrog – ali u svakom slučaju čina sa dalekosežnim posledicama – danas proteći tačno pet stotina godina, predstavlja odličan primer za ilustraciju te jednačine.

Kao što je i papir zakucan tog dana na vrata crkve u Vitenbergu ušao u istoriju, i to njenim magistralnim putem, onim na kojem će ga kasnije slediti čaj bačen u more u Bostonu, ulazak pariske mase u Bastilju ili topovi sa Aurore u Petrogradu.

Na današnji dan, poštovaoci Martina Lutera i njegovog učenja u Nemačkoj, Holandiji, skandinavskim zemljama, u SAD i na drugim tačkama Zemljine kugle, ali i brojni turisti koji će obilaziti Vitenberg i mesta na kojima je on živeo i radio, popiće obavezno po jedno pivo. Neki možda i dva-tri. Luter je, naime, mnogo voleo da pije pivo i jednom prilikom je rekao:

„Ko god pije pivo, brzo će zaspati; ko god spava dugo, ne čini greh; ko god ne čini greh, ide u Raj! Dakle, hajde da popijemo pivo!“

***

Objavljeno 31. oktobra 2017. na portalu http://www.mojizbor.info

http://mojizbor.info/2017/10/ideologija-i-sila-status-kvo-i-promene/